تاریخچه شیر و خورشید؛ سیر یک نماد از سکه‌های باستانی تا پرچم قاجار و پهلوی

به گزارش صبح فوتبالی :

ریشه‌های باستانی شیر و خورشید در فرهنگ ایران

نقش «شیر» از کهن‌ترین عناصر تصویری در فرهنگ ایرانی به شمار می‌رود. شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهد که تصویر شیر پیش از شکل‌گیری دولت‌های کلاسیک ایران نیز حضور داشته است. یکی از نمونه‌های شاخص، درفش شهداد با قدمتی حدود شش هزار سال است که در کاوش‌های شهداد کرمان کشف شده و نقش شیر در آن دیده می‌شود.

در هنر مناطق جنوب و جنوب‌غرب ایران نیز شیر با مفاهیمی چون قدرت، پاسداری و فرمانروایی همراه بوده است. حتی نمونه‌هایی از شیرهای بالدار نیز دیده می‌شود که پیوند «اقتدار زمینی» و «نیروی فرازمینی» را القا می‌کنند.

در کنار شیر، «خورشید» نیز جایگاهی نمادین در ذهنیت ایرانی داشته است. خورشید در ایران باستان با مفاهیمی چون نور، نظم کیهانی، عدالت و فرّه ایزدی پیوند خورده بود. این بار معنایی بعدها در ترکیب با نقش شیر، زمینه‌ساز شکل‌گیری نشان شیر و خورشید شد.

عصر هخامنشی؛ راز ۲۱ پرتو و پیوند نجومی

در برخی روایت‌ها، نمونه‌هایی از تصویر شیر با قرص خورشید در پشت آن به دوره هخامنشی نسبت داده می‌شود. در این تصاویر، خورشید به شکل قرصی با پرتوهای منظم ترسیم شده است.

در برخی تحلیل‌ها، عدد ۲۱ پرتو خورشید مطرح شده که به باور برخی پژوهشگران، می‌تواند با جشن مهرگان و خوانش‌های تقویمی و نجومی مرتبط باشد. همچنین پیوند «خورشید در برج اسد» (صورت فلکی شیر) نیز در این تفسیرها دیده می‌شود؛ لحظه‌ای که خورشید در اوج تابستان در برج شیر قرار می‌گیرد و به بیشترین درخشندگی می‌رسد.

در این نگاه، تصویر خورشید پشت شیر صرفاً تزئینی نیست، بلکه نمادی از پیوند نظم آسمانی و اقتدار زمینی تلقی می‌شود.

قرون میانه؛ نقش شیر و خورشید بر سکه‌ها

قدیمی‌ترین نمونه شناخته‌شده از نقش ترکیبی شیر و خورشید بر سکه‌ها به سده سیزدهم میلادی و دوران سلطان کیخسرو دوم، فرمانروای سلجوقیان روم، بازمی‌گردد.

این نقش بعدها در دوره‌های ایلخانی و تیموری نیز دیده شد. حتی در خارج از جغرافیای ایران، مانند سمرقند و هند گورکانی، نمونه‌هایی از این نقش گزارش شده است. سکه‌های جهانگیرشاه گورکانی هند از جمله مواردی هستند که نقش خورشید در برج‌های فلکی را نمایش می‌دهند.

در این دوره، نشان شیر و خورشید بیشتر کارکرد نجومی، سلطنتی و تزئینی داشت و هنوز به‌عنوان نماد رسمی پرچم ایران تثبیت نشده بود.

دوره صفوی؛ تفسیر مذهبی و ورود به بیرق‌ها

در دوره صفوی، نشان شیر و خورشید از سطح سکه و نگاره‌ها فراتر رفت و به‌تدریج روی بیرق‌ها و نشان‌های حکومتی ظاهر شد.

در این دوره، خوانش مذهبی از این نماد تقویت شد:

شیر به عنوان نماد امام علی (ع)

خورشید به عنوان نماد نور معنوی

هم‌زمان، رقابت با امپراتوری عثمانی نیز در برجسته شدن این نماد نقش داشت؛ در حالی که عثمانی از «هلال» استفاده می‌کرد، صفویان «خورشید» را برجسته کردند.

در روایتی مشهور آمده است که شاه تهماسب اول به دلیل انتساب تولد خود به برج حمل، مدتی دستور داد نقش «گوسفند و خورشید» جایگزین شیر شود؛ اما پس از او، نشان شیر و خورشید دوباره تثبیت شد.

قاجار؛ تثبیت پرچم قدیم ایران و افزوده شدن شمشیر

دوره قاجار نقطه عطف تثبیت پرچم شیر و خورشید به شکل آشنای آن است. در این دوره:

شمشیر به دست شیر افزوده شد

ساختار گرافیکی نشان منظم‌تر شد

کاربرد رسمی دولتی آن تثبیت شد

برخی تحلیل‌ها افزوده شدن شمشیر را مرتبط با فضای نظامی و رقابت‌های سیاسی آن زمان می‌دانند.

از نقش امیرکبیر نیز در نظام‌مند شدن پرچم ایران و تثبیت رنگ‌های سبز، سفید و سرخ یاد می‌شود؛ ترکیبی که به شکل رسمی‌تر در ساختار دولت به کار رفت.

مشروطه؛ ملی شدن نشان شیر و خورشید

با انقلاب مشروطه، نشان شیر و خورشید از چارچوب دربار خارج شد و به عنوان نمادی ملی معرفی گردید. در اصل پنجم متمم قانون اساسی مشروطه، این نشان به عنوان نشان رسمی دولت ایران به تصویب رسید.

در این دوره، تفسیری تازه شکل گرفت:

شیر = دلاوری ملت

خورشید = آزادی و روشنایی اندیشه

شمشیر = قانون

پهلوی؛ اصلاحات گرافیکی و بازخوانی باستان‌گرایانه

در دوره پهلوی، تغییراتی در شکل ظاهری نشان ایجاد شد:

حذف چهره انسانی خورشید

طراحی انتزاعی‌تر و هندسی‌تر پرتوها

واقع‌گرایانه‌تر شدن پیکره شیر

افزودن تاج کیانی بر فراز نشان

در دوره محمدرضا شاه، نشان شیر و خورشید به شکل کاملاً استاندارد گرافیکی درآمد و در ساختارهای اداری، نظامی و بین‌المللی به‌طور گسترده استفاده شد.

در روایت رسمی آن دوره، این نشان به عنوان نمادی از تداوم تاریخی ایران از باستان تا دوران مدرن معرفی می‌شد.

جمع‌بندی

نشان شیر و خورشید حاصل یک فرآیند تاریخی تدریجی است. این نماد از تصویرپردازی‌های باستانی آغاز شد، در قرون میانه بر سکه‌ها ظاهر شد، در دوره صفوی معنای مذهبی یافت، در قاجار به پرچم رسمی ایران تبدیل شد و در پهلوی به استاندارد گرافیکی کامل رسید.

اگرچه درباره زمان دقیق شکل‌گیری این ترکیب اختلاف‌نظر وجود دارد، اما یک نکته قطعی است: شیر و خورشید نه یک نماد ناگهانی، بلکه محصول قرن‌ها تحول تاریخی، فرهنگی و سیاسی در ایران است.